کنجکاوی با یک ابزار تاریخی

کنجکاوی از مدرنترین دست ساخته های بشرهست که تا کنون ساخته شده....نمونه های متنوعی از ابزارهای به شدت تکنولوژیک و مدرن بر آن سوار شده اند تا در نهایت ابزاری ، آزمایشگاهیساخته بشود که روی مریخ به کاوش نشانه هایی از حیات(هر چند قدیمی و بدوی) بپردازد. اما همین ابزار به شدت مدرن، یکی از نخستین نمونه های ابزار ساخته ی دست بشر را روی خود حم میکند. ابزاری که قدمت تاریخی آن به ۵۰۰۰ سال قبل میرسد. ساعت آفتابی....کنجکاوی با خودش یک ساعت آفتابی به مریخ برده است.
البته این اولین بار نیست که این اتفاق میافتد.روح و فرصت هم با یک ساعت آفتابی به مریخ رفته بودند. هر سه نمونه هم شبیه به هم و یا درست تر بگویم، کپی همدیگر بوده اند. اما این ساعت های آفتابی روی مریخ چه میکنند؟از کجا آمده اند؟


قصه از بازی های کودکانه ی یک ذهن خلاق آغاز شده است.از زمانی که کارل ساگان برای ویجر ها ایده ی نصب یک پلاک از جنس طلا را مطرح کرد تا فضایی های هوشمند آن را ببینند و به ما توجه کنند. او برای این کار به دنبال یک طراح و هنرمند میگشت تا اینکه  با  جان لمبرگ اشنا شد.

او امروزه با ناسا همکاری میکند و در اکثر پروژه های فضایی ناسا نقش بازی میکند. لمبرگ طراح آن پلاک طلا و نیز انیماتوری است که برای  فیلم کانتکت(تماس) انیمیشن شروع را ساخته و در سریال کاسموس  همه ی فعالیت های هنری را مدیریت کرده.

لمبرگ  ۵ اثر هنری برای مریخ  ساخته که ۴ تای آنها به مریخ رسیده اند و یکی از آثار هنری اش هم اکنون از منظومه ی شمسی بیرون رفته است. بنابراین میتوان اورا از هنرمند دیگری متمایز کرد.
ساعت آفتابی های مریخی او که اکنون روی کنجکاوی سوار  است یک صفحه ی  ۳ اینچ در ۳ اینچ است با ضخامت یک اینچ از فلز که با رنگهای کوره ای  لینو لئوم رنگ آمیزی شده و کاملا با پخت حرارت بالا به خورد فلز رفته(این یک تکنولوژی هایتک است). با حک شدن نام مریخ به ۱۶ زبان(از سومری تا انگلیسی) روی صفحه ی این ساعت آفتابی میتواند روح جهانی و غیر ملیتی این پروژه را نشان دهد....اما هنوز نگفته ایم که این ساعت آفتابی به چه دردی میخورد....چرا روی این ابزار گرانقیمت هایتک چنین ابزار ساده و قدیمی ای را طراحی و جاسازی کرده اند....بیشتر مینویسم.

نخستین گامهای کنجکاوی بر مریخ

بالاخره کنجکاوی بر مریخ راه افتاد. دوهفته از فرود سخت و البته موفقیت آمیز کنجکاوی بر مریخ گذشته و مهندسان این پروژه یک مسیر کوتاه ۴-۵ متری را به عنوان مسیر آزمایشی  برای این آزمایشگاه مریخی انتخاب کردند.

این مریخنورد ۴.۵ متر از محل فرودش(که اکنون به نام بِرَدبِری شناخته میشود) جلو رفت، ۱۲۰ درجه چرخید و ۲.۵ متر برگشت.در این مسیر ۶ متری همه ی ابزارهای حرکتیِ مریخنورد امتحان شد.در همین تصویر سنگ۹ سانتی متری ای که به عنوان شناسه ی  حرکتی اش انتخاب کرده بود هم دیده میشود.

این تصویر حاصل ۲۳ تصویر تمام فریم است که به شکل سیلندری تصویر شده و این نمای پانورامیک تهیه شده




Image credit: NASA/JPL-Caltech

ما منجمین آماتور کی هستیم؟

شماهایی که اینجا می آیید و میگردید شاید آماتور باشید....یعنی شاید بخشی از بدنه ی نجوم آماتوری ایران باشید. بنابراین بد نیست به اینجا بروید و نامه ای که در آن قرار داده شده را بخوانید . اگر با آن موافق بودید آن را امضا کنید.

شادی و زیبایی رفقای زندگیتان باشند.

پدیده ای نادر تا صد و چند سالگیتان  

سیاره ی زهره روز ۴ شنبه ۱۷ خرداد برای دومین بار در قرن حاضر از مقابل قرص خورشید میگذرد و تا بیش از یک قرن دیگر هم چنین پدیده ای رخ نخواهد داد.این پدیده را که در ستاره شناسی با نام گذر میشناسند بسیار نادر است و در یگ دوره ی تقریبا ۱۳۰ ساله تنها دوبار رخ میدهد. یکبار رخ میدهد، ۸ سال بعد یک بار دیگر و حدود ۱۲۰ سال بعد دوباره از نو....بنابراین اگر روز ۱۷ خرداد توانستید این پدیده را ببینید که هیچ. اگر نه....بیش از ۱۰۰ سال بایستی منتظر بمانید تا دوباره دیده شود...

.

اما فارغ از اینکه شما در کجای ایران باشید برای رصد این پدیده چند کار بایستی انجام دهید....

نخست اینکه اگر در پیرامون و نزدیکی محل سکونتتان رصدخانه یا مرکز و یا یک گروه نجوم آماتوری ای وجود دارد بهترین انتخاب این است که نزد آنها رفته و به همراه آنان این پدیده ی نادر را رصد کنید.

دوم اینکه در رصد گذر زهره بیش از هر چیزی ، ایمنی و سلامت ِ چشمانتان اهمیت دارد. در رصد این پدیده شما در عمل دارید به خورشید نگاه میکنید. بنابراین هر لحظه امکان آسیب دیدن چشمانتان وجود دارد. برای جلوگیری از این اتفاق از عینکهای مخصوص رصدِ خورشید، فیلترهای مایلار، فیلترهای جوشکاریِ شماره ۱۴ میتوانید استفاده کنید.و به عنوان یک اصل،به هیچ روی از ابزار های من در آوردی مثل شیشه ی دودزده و عینک آفتابی و ....برای رصدِ گذر استفاده نکنید. با این ابزارهایبه سادگی میتوانید چشمتان را از دست بدهید....

اگر خودتان برای یک رصد دارید برنامه ریزی میکنید در ذهن داشته باشید که گذر از حدود ساعت ۲ بامداد آغاز میشود و تا ۹ صبح ادامه خواهد داشت. ما از لحظه ی طلوعِ خورشید میتوانیم گذر را ببینیم....بنابراین برای اینکه بیشترین میزان گذر را ببینید بهتر است جایی بروید که افق شمال شرقی تان تا حد ممکن باز باشد و مانعی بر سر راه رصد خورشید قرار نداشته باشد....

و در نهایت اگر به هیچ کدام نرسیدید...کافی است شبکه ی ۴ سیما را در روز ۴ شنبه ۱۷ خرداد نگاه کنید به همراه سیاوش صفاریان پور و جمعی از کارشناسان دیگر برنامه ی زنده ی این پدیده را خواهیم داشت....

راستی تهرانی ها میتوانند از ۶ صبح در محل برج میلاد باشند و به همراه منجمان آماتور دیگر در آنجا گذر را رصد کنند با برنامه های علمی ترتیب دهند....برنامه آزاد و رایگان است.

همین دیشب با خبر شدم یکی از دوستان قدیمی و بسیار عزیزم، مریم عرب سلمانی(خانم دکتر) که در هندوستان ساکن است، یک کتابچه ی آشنایی با  گذر را که در مرکز ملی رادیو اخترفیزیک  ( هندوستان) به شکل کمیک طراحی شده و به زبانهای مختلف آماده سازی شده را به زبان فارسی ترجمه کرده است . این کتابچه را میتوانید از روی سایت این مرکز دانلود کرده و از آن استفاده کنید.  بر اساس خواسته ی طراحانِ این مجموعه هر نوع گسترش و انتشار این مجموعه به دو شرط ازاد است....یکی غیر تجاری بودن استفاده از آن و دیگری عدم اجازه ی هر نوع دخل و تصرف در آن(اعم از تغییر متن و شکلها و یا درج نام و نشان و آگهیِ منتشر کننده ی دوم)بنابراین به سادگی میتوانید آن را استفاده کنید و به همگان هم توصیه کنید اگر آن را مفید میدانند با در نظر گرفتن شرایط گفته شده از آن استفاده کنند.

ممنون ازمریم عزیز و ممنون از مرکز ملی رادیو اختر فیزیک هندوستان.                                                                   


نظر من در باره ی رویداد تازه ی نجومیها

آنهایی که از قدیمترها مرا میشناسند می دانند که روح نقد کننده ای دارم و البته نقد پذیری را هم بلد هستم(این را بارها در همین جا هم دیده اید)البته آنهایی که مرا به واسطه ی نجوم  میشناسند هم بیشتر این روحیه را دیده اند و هم از بسیاری قضایا در باب این روحیه و شرایط جامعه ی نجوم آماتوری و واکنش دوسویه ی من و گروه ها و افراد نجومی اطلاع دارند....مدتهاست به همین دلایل و البته به دلیل مدل شخصی ام در باب شرایط نجومی ایران سکوت میکنم و سرم به کار خودم گرم است.اما این روزها دوباره خبرهایی است و بسیاری نظر مرا در این باره جویا شده اند....

بگذارید بگویم اصل قضیه چیست. در شماره ی اخیر مجله ی نجوم دو وارد کننده و توزیع کننده ی اصلی محصولات نجومی ایران آگهی داده اند....یکی به شکلی هوشمندانه و زیبا آگهی در باب فروش تلسکوپ های سلسترون (آوا استار) و دیگری به شیوه ای نه چندان زیبنده در رد ادعا های آوا استار( اسمان شب)متاسفانه در این میان همه ی طرفین از دوستان و شاگردان و معلمان قدیم من هستند.

اما نظر من:به گمانم آنچه که اکنون خوب است به آن پرداخته شود نه دعوای آوا استار و آسمان شب است. بلکه مهم رفتار غیر حرفه ای و غیر مسئولانه ی مجله ی نجوم است. این که یک آگهی دهنده بتواند از رانت اطلاعاتی خود استفاده کرده و بداند دیگری چه چیزی در مجله چاپ میکند در نوع خود زشت و نا پسند است. در دنیای بیرون از ایران، این عمل کاملا جرم محسوب میشود.در ایران را نمیدانم.

من به هیچ یک از حاشیه های این رویداد کاری ندارم. اما میدانم باز هم مجله ی نجوم است که بی اخلاقی کرده(و البته که این بار نخستش نیست) این کار را تقریبا در تمام دوره های سردبیری افراد مختلف مجله دیده ام(البته از انصاف نگذرم در دوره ی سردبیری آقای حیدرزاده چنین چیزی دیده نشده بود) اما ناشر سالهای دور مجله ی نجوم(زروان)ادعای نماینده انحصاری بودن بسیاری برندها از جمله سلسترون را داشته(میتوانید آگهی های سالهای دور این  شرکت را ببینید)مجله ی نجوم بارها از درج آگهی شرکتها و موسسات نجومی سرباز زده( و حتی رسما اعلام کرد به پفک نمکی مینو تخفیف میدهد اما موسسات نجومی بایستی بهای بیشتری بدهند تا آگهی شان درج شود)مجله ی نجوم بارها و بارها خود را مرجع رسمی نجوم در ایران معرفی کرده( گاهی به بهانه ی این که متولی دیگری وجود ندارد و بعدها هم که شاخه آماتوری تاسیس شد به بهانه ی این که رسانه ی شاخه است) و نمونه های فراوان دیگر. به هر روی شک نیست که مجله ی نجوم تاثیر به سزایی در جامعه ی نجوم ایران داشته و دارد....اما بخشی از این تاثیراتش همین بی اخلاقی هاست. کاش همه ی ما کمی هوشمندانه تر، مودب تر و از همه مهمتر با اخلاق تر رفتار میکردیم.

و شنبه شب...ماه گرفتگی

۱۹ اذر ماه گرفتگی داریم....هم کامله و هم اینکه فرصت خوبی برای رصد خسوف...چون اگر نبینیدش دیگه میره تا سال ۱۳۹۴(تی مهرماه اون سال خسوف کامل توی ایران خواهیم داشت)

پس برای این برنامه همه ی توانتون رو به کار ببرید.

چی؟ خسوف هنگامی رخ میدهد که ماه و زمین و خورشید  در یک صفحه و هم راستا با هم قرار بگیرند...در این حالت سایه ی  زمین روی ماه افتاده و ماه در تاریکی قرار میگیرد.سایه ی زمین در فضا دو بخش سایه ی کامل و نیم سایه دارد .زمین ابتدا وارد نیم سایه شده و تاریکی نامحسوسی میابد(که به شکل معمول متوجه آن نمیشویم) پس از آن ماه وارد سایه ی اصلی شده و خسوف جزئی آغاز میگردد. این رویداد ادامه میابد تا آنکه ماه کاملا به سایه وارد شود و در نتیجه خسوف کامل رخ میدهد. پس از آن همه ی ماجرا معکوس شده و در نهایت خسوف به انتها میرسد.

کی*؟این ماه گرفتگی روز شنبه ۱۹ آذر از ساعت۱۵:۰۳ دقیقه (وقت استاندارد ایران) آغاز میشود(خسوف نیم سایه ای) که همانطور که گفتم حتی اگر هوا تاریک بودم هم چیزی دیده نمیشد.آغاز گرفت جزئی از ساعت ۱۶:۱۵ دقیقه خواهد بود(وقت استاندارد ایران) و از این لحظه ماه از یک گوشه شروع به تاریک شدن میکند.البته خوب است بدانید در این لحظه در بیشتر مناطق  ایران ماه زیر افق شرقی است و هنوز طلوع نکرده است.در این روز ماه ساعت ۱۶:۴۵ طلوع میکند(وقت محلی تهران)** .آرام آرام ماه به تاریکی سایه ی زمین وارد میشود و در ساعت ۱۷:۳۶(وقت استاندارد ایران) ماه کاملا گرفته شده و به تمامی در سایه ی زمین قرار میگیرد. از ساعت ۱۸:۲۷ (وقت استاندارد ایران)گرفت کامل تمام شده و ماه ِ گرفته شروع به باز شدن میکند.در ساعت ۲۰:۱۷(وقت استاندارد ایران) ماه از سایه خارج شده و عملا ماه گرفتگی ای که ما بتوانیم ببینیمش تمام شده. تا اینکه در ساعت ۲۰:۵۹ (وقت استاندارد ایران)ماه گرفتگی نیم سایه ای هم تمام میشود .

کجا؟این ماه گرفتگی را با شرحی که در بالا گفتم در تمام ایران میتوان دید. پر واضح است که زمانها با کمی تغییر برای هر منطقه روبرو خواهد بود(به میزان اختلاف زمان محلی با زمان استاندارد ایران)...هر چه به جنوب شرق ایران نزدیک تر باشیم مقدار بیشتری از  این خسوف را میتوانیم ببینیم.با توجه به این که این ماه گرفتگی از زمان شروعش در افق شرقی است و تازه در حال طلوع خواهد بود پس بهتر است که جایی را برای رصدش انتخاب کنیم که افق شرقی اش تا حد ممکن باز باشد.

* تمام اطلاعات مربوط به ماه گرفتگی از سایت Mreclipse

** زمان های طلوع و غروب از سایت Time and date

***برای اینکه از این ماه گرفتگی بتوانید عکسبرداری کنید راه حل های ساده ای وجود دارد. در کتاب عکاسی نجومی [ ۱]  [ ۲] توصیه های راحتی برای این کار نوشته ام.

****تصویر فوق بخشی از داده های ماه گرفتگی است که از سایتMreclipseبرداشته شده و برای اینجا بازسازی اش کرده ام.روی آن کلیک کنید تا تصویر را در اندازه ی بزرگ ببینید.



رصدخانه ای ها به گوش باشند....توی رصدخانه برنامه داریم. قدیمیترها اندازه گیری شعاع ماه و فاصله ---جدیدیترها رصدماه گرفتگی و ثبت آن -----حرفه ای ها، رصد اختفا در حین خسوف.....